Genel Havacılık ve Ticari Havacılık Ayrımı

Bu karar, bir havacılık işletmesinin “izinsiz ticari faaliyette” bulunup bulunmadığını belirlemek için kullanılan standart “checklist” olup “yasadışı charter” operasyonlarının tespiti ve cezalandırılması açısından emsal teşkil eden bir karardır.

Uyuşmazlık Konusu Olay

Muhatap (ilgili) Robert M. Riter, bir Cessna 172 tipi uçağın ortak sahibidir. Riter, iki yolcuyu California’dan Nevada’ya götürüp getirmek üzere 660 dolar karşılığında bir uçuş organize etmiştir. Riter bu süreçte hem uçağı tahsis etmiş hem de uçuşu gerçekleştirecek pilotu bizzat ayarlamıştır. Dönüş yolculuğunda uçağın kaza yapması sonucunda FAA (Federal Aviation Administration) durumu tespit etmiş ve idari işlem başlatmıştır. FAA, bu işlemin izinsiz ticari hava taşımacılığı anlamına geldiğini ileri sürmüştür. Riter’in uçağı özel kullanım için kayıtlı olmasına rağmen ticari bir uçuş yapılmış ancak bu durum ticari taşıma için gerekli sertifika ve izinlerin bulunmaması nedeniyle FAA kurallarına (Federal Aviation Regulations) aykırı görülmüştür.

FAA Kararı

FAA’ya göre muhatap bir “hava taşıyıcı sertifikası” (Air Carrier Certificate) sahibi olmadığı halde, halka veya belirli kişilere para karşılığı taşımacılık hizmeti sunduğundan idari para cezası verildi. Eğer bir uçuş genel havacılık kapsamında yapılırken yolculardan ücret alınırsa, FAA bunu ticari hava taşımacılığı için gerekli sertifikaların ve güvenlik standartlarının ihlali saymıştır.

III. FAA’nın Kararında Kullandığı Hukuki Kriterler

Eğer bir operasyon aşağıdaki dört şartın (halka arz, taşıma amacı, güzergah ve ücret) dördünü birden sağlıyorsa, o operasyon hukuken bir “Common Carrier” (Umumi Taşıyıcı) olarak kabul edilir. Bu kişi veya şirket artık “Özel Uçuş” (Part 91) kurallarıyla uçamaz. Mutlaka bir Hava Taşıyıcı Sertifikası (Air Carrier Certificate / Part 135 veya Part 121) almak zorundadır.

Halka Arz / Hizmet Sunma İstekliliği (Holding Out)

İşletmecinin, uçuş hizmeti vermeye istekli olduğunu kamuoyuna veya belirli bir kitleye bildirmesidir. Sadece gazete veya sosyal medya reklamı olması gerekmez. Kulaktan kulağa yayılma, havalimanında “ücret karşılığı uçururum” şeklinde bir itibar (reputation) oluşturma veya belirli bir gruba sürekli hizmet sunma da “holding out” sayılır.

Kişi veya Eşya Taşıma (Transport of Persons or Property)

Uçuşun temel amacı, bir yerden bir yere yolcu (insan) veya kargo (eşya) ulaştırmaktır.

Bir Yerden Bir Yere (From Place to Place)

Uçuşun belirli bir kalkış noktasından, farklı bir varış noktasına (Point A to Point B) yapılmasıdır.

Ücret veya Kira Karşılığı (For Compensation or Hire)

Uçuşun karşılığında herhangi bir maddi menfaat sağlanmasıdır. “Compensation” (Tazmin/Ücret) kavramı sadece “kâr elde etmek” demek değildir. Uçağın yakıtının ödenmesi, bakım masraflarının karşılanması veya pilotun ücretsiz uçurulması bile FAA tarafından “ücret” (maddi menfaat) olarak kabul edilir.

Riter; yolculara hizmet sunmaya hazır olduğunu göstererek (1), yolcu taşıyarak (2), Torrance’dan Las Vegas’a uçarak (3) ve bunun karşılığında 660 dolar alarak (4) bu dörtlü testin tamamına takılmış ve bu yüzden ağır ceza almıştır.

Riter, yolculara uçak ve pilotu bir paket halinde sunarak “halka arz” (holding out) kriterini karşılamıştır. Kararda, Riter’ın geniş çaplı reklam yapmamış olmasının önemli olmadığı; belirli bir gruba (bu olayda iki yolcuya) para karşılığı hizmet sunma istekliliğinin “holding out” için yeterli olduğu vurgulanmıştır.

Riter, aldığı paranın sadece masraf olduğunu iddia etse de; FAA, 660 doların uçağın sadece yakıt giderini değil, kullanım bedelini de kapsadığını (compensation) tespit etmiştir. Ayrıca pilotu da Riter bulduğu için bu bir “masraf paylaşımı” değil, bir “hizmet satışı” olarak görülmüştür.

Karardaki en kritik argüman şudur: Yolcular uçuş üzerinde hiçbir kontrole sahip değildi; pilotu onlar seçmedi, uçağın bakımından onlar sorumlu değildi. Tüm bu kontrol Riter’daydı. FAA, “Uçak ve pilot aynı kaynaktan geliyorsa, o kişi operasyonel kontrole sahiptir ve ticari sertifika almalıdır” kuralını hatırlatmıştır.

Değerlendirme

Ticari sertifikaya sahip olmayan bir işletmecinin, Part 135’in (Ticari hava taşımacılığı için gerekli sertifikalar ve güvenlik standartları) gerektirdiği sıkı bakım ve eğitim standartlarından kaçınarak yolcu taşıması, kamu güvenliğini doğrudan tehlikeye atmaktadır. Küçük uçak sahiplerinin “masraf paylaşımı” adı altında yaptıkları gizli ticari faaliyetlerin, FAA tarafından takip edildiği ve ağır yaptırımlarla karşılandığı görülmektedir.

Özel bir uçağınızı yasal olarak ticari amaçla (charter/taksi uçuşu) kullanmak istiyorsanız; Bir Hava Taksi veya Havayolu İşletme Ruhsatı (AOC) almalı ya da uçağınızı bu ruhsata sahip bir şirketin (management company) altına sokmalısınız. Pilotun sadece özel pilot (PPL) değil, ticari pilot lisansına (CPL/ATPL) sahip olması ve çok daha sıkı sağlık/eğitim kontrollerinden geçmesi gerekir. Uçağın bakımları, özel uçaklara göre çok daha sık ve profesyonel onaylı (Part 145 gibi) kuruluşlarca yapılmalıdır. Özel bir uçağı ticari amaçla kullanabilirsiniz ama bu uçağı artık “kendi keyfinize göre” uçuramazsınız; devletin ticari havayolları için belirlediği kurallara uymanız gerekir.

Türkiye’deki Mevzuat

Genel havacılık faaliyetleri yapmak üzere kurulmuş genel havacılık işleticilerinin ruhsatlandırma sürecine ve ruhsatın sürdürülebilirliğine ilişkin esasları düzenleyen Genel Havacılık Yönetmeliğine (SHY-6B) göre Genel havacılık faaliyetleri: Ticari hava taşımacılığı dışında kalan B1: Kompleks motorlu olmayan hava araçları ile yapılan ticari olmayan operasyonları-NCO, B2: Ticari özel operasyonları-Ticari SPO, B3: Eğitim faaliyetlerini, B4: Kompleks motorlu hava araçları ile yapılan ticari olmayan operasyonları-NCC ve B5: Ticari olmayan özel operasyonları-SPO faaliyetlerini ifade eder (m.4/1).

Genel havacılık işleticisi (Genel Havacılık Ruhsatı almış gerçek veya tüzel kişi) tarafından ticari amaçla yolcu ve/veya yük taşımacılığı yapıldığının tespit edilmesi halinde, işleticiye ait işletme ruhsatı iptal edilir (m.25/1).

Yönetmelik kapsamında işletilen hava araçları bir seferde on beş günü geçmemek üzere; a) Kiralayanın geçerli ve uygun pilot lisansına sahip olması, b) Kiralayanın kiralanacak hava aracını yalnızca kendi özel ihtiyaçlarında kullanması, c) Kiralayanın ticari faaliyette bulunmaması, koşulu ile kiraya verilebilirler (m.27/1).

Ticari hava taşımacılığı ise sivil hava araçları ile ücret karşılığı yapılan yolcu ve yük veya sadece yük taşımacılığını ifade eder ve Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği (SHY-6A) ile düzenlenmiştir. Genel havacılık (SHY-6B) ile ticari havacılık (SHY-6A) arasındaki temel fark, faaliyetlerin niteliğidir: SHY-6A ücret karşılığı yolcu ve yük taşımacılığı yapan işletmeleri düzenlerken, SHY-6B ticari amaç taşımayan özel, sportif ve kişisel uçuşları kapsar. Ticari havacılıkta AOC (Hava İşletmecisi Sertifikası) ve mali yeterlilik şartı aranırken, genel havacılıkta bu zorunluluk yoktur.