I. GİRİŞ

Havacılık sektöründe hava araçlarının yüksek ekonomik değeri, mülkiyet güvenliğinin ve uçuş emniyetinin sağlanması, bu araçların alım-satım ve tescil süreçlerinin sıkı hukuki düzenlemelere tabi kılınmasını zorunlu kılmıştır. Hava araçlarının alım-satımı ve mülkiyetinin devri; 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu (TSHK) hükümleri, Cape Town Sözleşmesi gibi küresel uluslararası teminat rejimleri ve Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) nezdinde yürütülen idari tescil süreçlerinin kesişim noktasında yer alır. Bu makale; uçak satış sözleşmelerinin hukuki niteliğini, tescilin taraflar ve üçüncü kişiler bakımından doğurduğu hükümleri, mülkiyet ve eklenti rejimini ile Türk Uçak Sicili’ndeki tescil, geçici tescil ve terkin işlemlerini sistematik bir yaklaşımla incelemektedir.

II. UÇAK SATIŞ SÖZLEŞMESİ VE HUKUKİ NİTELİĞİ

A.Hava Araçlarının Hukuki Niteliği ve Öncelikli Hükümler

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu’nun (TSHK) 65. maddesi uyarınca, aksi öngörülmedikçe hava araçları menkul (taşınır) mal hükümlerine tabidir. Ancak özel kanun hükümleri ve tescil rejiminin getirdiği nitelikler sebebiyle “sicile kayıtlı taşınır” statüsündedirler.

Bir uçak satışı veya devrine ilişkin uyuşmazlıkta Türk kanunları ile Cape Town Sözleşmesi (Taşınır Donanım Üzerindeki Uluslararası Teminatlar Hakkında Sözleşme) arasında aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda Cape Town Sözleşmesi ve Protokolü hükümleri esas alınarak uygulanır [1].

B.Uçak Satış Sözleşmesinin Şekli ve Geçerlilik Şartları

Hava aracının tamamı veya bir payı üzerindeki mülkiyet ve diğer ayni hakların tesisi, devri ve temliki TSHK m. 66/1 gereğince yazılı sözleşme ile yapılır. Temlike ilişkin sözleşmeler yazılı şekilde yapılmadıkça hukuken geçerli (muteber) değildir. Kanun’un aradığı bu şekil resmî şekil değil, adî yazılı şekildir [2].

Satış sözleşmesi uçak siciline tescil edilmedikçe üçüncü şahıslar bakımından hüküm ifade etmez. Sözleşme, taraflar arasında imzalandığı andan itibaren borç doğurucu bir işlem olarak hukuken geçerlidir. Bu nedenle tescil, taraflar arasındaki borç ilişkisi ve mülkiyetin intikali bakımından hakkı kuran bir unsur değil, mevcut hukuki durumu teyit eden açıklayıcı (bildirici) bir işlemdir. Sözleşmenin taraflar dışındaki kişilere karşı ileri sürülebilmesi ve onlar bakımından hukuki sonuç (hüküm) doğurabilmesi ancak sicile tescille mümkündür. Tescil gerçekleşmediği sürece üçüncü kişiler bu sözleşmeden ve sağladığı haklardan hukuken etkilenmezler. Dolayısıyla tescil, hakkın üçüncü kişilere karşı doğması ve üçüncü kişileri bağlayıcı etki kazanması açısından kurucu (ihdasi) nitelik taşır [3].

C. Tescilden Muaf Hava Araçlarında Mülkiyetin Devri, Bütünleyici Parça ve Eklenti Rejimi

1.Tescilden Muaf Hava Araçlarında Mülkiyetin Devri

Türk Medeni Kanunu’nun taşınır mülkiyetine ilişkin genel hükümleri uyarınca taşınır bir malın mülkiyeti kural olarak zilyetliğin (teslimin) devriyle geçer. TSHK m. 67 düzenlemesiyle, tescile tabi olmayan hava araçlarının veya bunlardaki payların satışında taraflara esneklik tanınmıştır. Taraflar sözleşmede açıkça kararlaştırarak, hava aracı fiilen teslim edilmeden önce de mülkiyetin alıcıya intikal edeceğini kararlaştırabilirler.

2.Bütünleyici Parça (Mütemmim Cüz) Rejimi

Yerel adetlere veya malikin açık iradesine göre asıl şeyin esaslı bir unsuru olan ve asıl şey tahrip edilmeden, parçalanmadan ya da yapısı değiştirilmeden ondan ayrılması mümkün olmayan parçalara bütünleyici parça (mütemmim cüz) denir. Uçağın gövdesi, kanatları, kokpit kontrol sistemleri ve uçakla bütünleşmiş motorlar hava aracının bütünleyici parçası sayılır. Bütünleyici parçalar asıl şeyin (uçağın) hukuki kaderine tabidir. Hava aracının mülkiyeti devredildiğinde, bütünleyici parçaların mülkiyeti de kendiliğinden ve zorunlu olarak devredilmiş olur; bunlar uçaktan ayrı olarak başka bir kişiye mülkiyet konusu yapılamaz (TSHK.68).

3.Eklenti (Teferruat) Rejimi

Asıl şeyin (hava aracının) işletilmesi, kullanılması veya korunması amacına sürekli olarak tahsis edilen ve aralarında zilyetlik veya kullanma ilişkisi kurulan bağımsız taşınır mallara teferruat denir. Uçağa ait teknik uçuş defterleri (logbooks), uçuşa elverişlilik ve tescil belgeleri, acil durum/güvenlik ekipmanları, uçağa özgü yedek parçalar ve çıkarılabilir kabin içi özel donanımlar eklenti niteliğindedir. Eklentiler asıl şeyden hukuken bağımsızdır; ancak satış sözleşmesinde veya devir protokolünde aksi açıkça kararlaştırılmadıkça, uçağın satışı ve mülkiyetinin devri eklentilerini de kapsar. Satıcının eklentileri devir kapsamı dışında tutabilmesi için sözleşmeye bu yönde açık hüküm koyması şarttır.

III. TÜRK UÇAK SİCİLİ

A.Sicilin Tutulması ve Teşkilat

Türk sivil hava araçlarının tescili amacıyla Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü – SHGM) tarafından resmi bir sicil tutulur; bu sicile “Uçak Sicili” adı verilir (TSHK m. 50/1).

Sicilin tutulmasından doğan sorumluluklar hususunda TMK m. 917 (Devletin tapu sicilinin tutulmasından doğan sorumluluğu) hükümleri, uçak sicilleri hakkında da kıyasen uygulanır (TSHK m. 50/2).

B.Uçak Sicilinin Aleniliği

Uçak sicili alenidir. İstemle ilgili olduğunu ispatlayan kişiler, bir kaydın tamamlanması için sicile ait olan belgeleri, henüz sonuçlanmamış tescil işlemlerini ve sicil dosyalarını da incelemeye ve masrafını ödemek şartı ile, sözü edilen belgelerin örneklerini almaya mezundur (TSHK m. 51).

C.Sicil Kayıtlarının Geçerliliği ve İyiniyetin Korunması

Uçak siciline olan güven ilkesi TSHK m. 52 ile teminat altına alınmıştır. Sicildeki kayda iyiniyetle dayanarak mülkiyet, ipotek veya diğer bir ayni hakkı kazanan kişinin bu iktisabı geçerli sayılır. Sicilde lehine bir hak tescil edilmiş olan kişiye bu hakkı sebebi ile bir edada bulunulması veya bu kişinin üçüncü kişiler ile tescilli hak üzerinde bir tasarruf muamelesinde bulunması halleri de korunur. Hakkın iktisabı için tescil şart olan durumlarda, tescili isteme tarihi iyiniyete esas tutulur.

D. Sicil kayıtlarına itiraz

Sicilin muhtevasının gerçek hukuki duruma uygun bulunmadığı yolundaki itirazlar sicile şerh olunabilir. Bu itirazlar, bir ihtiyati tedbir kararına veya sicilin tadili sonucunda hakkı muhtel olacak kişinin rizasına dayanılarak şerh olunur. İhtiyati tedbir kararının verilmesinde hakkın tehlikede olduğunun kuvvetle muhtemel bulunduğunun ispatı aranmaz (TSHK m. 53).

IV. UÇAK SİCİLİNDE TESCİL İŞLEMLERİ VE GEÇİCİ TESCİL

A. Tescilin Genel Şartları ve Türk Sivil Hava Aracı Niteliği

Bir sivil hava aracının Türk Uçak Siciline tescil edilebilmesi için TSHK m. 60 uyarınca şu üç şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:

Milliyet Şartı: Hava aracının TSHK m. 49 kapsamında Türk sivil hava aracı sayılması (Mülkiyetin Türk vatandaşlarına, kamu tüzel kişilerine veya idare/oy çoğunluğu Türk ortaklarda olan şirket/derneklere ait olması).
Çifte Tescil Yasağı: Başka bir ülkenin sicilinde kayıtlı olmaması; tescilli ise oradaki kaydın silindiğine dair terkin belgesi (de-registration certificate) getirilmesi.
Uçuşa Elverişlilik: Hava aracının SHGM tarafından verilmiş geçerli bir uçuşa elverişlilik belgesine sahip olması.

B.Tescil Talebi, Şekli ve İnceleme

Tescil işlemi, malikin gerekli belgeler ve bir dilekçe ile Bakanlığa (SHGM) başvurmasıyla başlatılır.

Mülkiyet hakkına veya tescil şartlarının oluşmadığına dair belgelere dayalı bir itiraz yapılırsa, hukuki uyuşmazlık kesinleşmeden tescil yapılamaz. Başvuru ve itiraz bir tutanakla tespit edilerek saklanır. Şartları taşıyan ve tescili tamamlanan hava araçlarına resmi Tescil Belgesi düzenlenerek verilir (TSHK m. 56/1).

SHGM nezdinde tescil veya terkin işleminin yapılabilmesi için satış sözleşmesinin kendisinin ıslak imzalı/resmi aslının, yabancı dilde düzenlenmiş ise noter onaylı Türkçe tercümesinin ve yabancı tarafın sözleşmeyi imzalamaya yetkili olduğunu gösteren belgenin Apostil onaylı aslı ve noter onaylı Türkçe çevirisi idareye sunulması gerekir (SHGM, Hava Aracı Tescil Sözleşmeleri, Genelge, 2011/1, m. 5. 7).

C.Sicilin Muhtevası ve Değişikliklerin Bildirimi

Sivil uçak sicilinde ve verilecek tescil belgesinde en az aşağıdaki kayıtlar yer alır (TSHK.m.57):

Hava Aracı Bilgileri: Yapımcının unvanı/adresi, yapım tarihi, seri numarası, tipi, modeli ve markası.
Malik Bilgileri: Gerçek kişilerde ad-soyad, adres, ticaret sicil bilgileri; tüzel kişilerde unvan, tür, merkez ve ticaret sicil kayıtları.
İktisap ve Tescil Detayları: İktisap şekli (satış, bağış vb.) ve tahsis edilen tescil işareti.

Sicil kayıtlarında herhangi bir değişiklik meydana geldiğinde, ilgilinin en geç 15 gün içinde başvurarak yeni durumu sicile ve tescil belgesine işletmesi zorunludur.

D. Geçici Tescil

TSHK m. 55 uyarınca; mevzuata uygun olarak yurda sokulmuş bir sivil hava aracı, Türk Devletine, kamu tüzel kişilerine, Türk vatandaşlarına veya m. 49’daki şartları taşıyan tüzel kişilere en az altı ay süre ile yalnız bunlar adına işletilmek üzere bırakılırsa (örneğin uzun süreli kiralama/finansal kiralama hallerinde), uçak siciline geçici olarak tescil olunabilir.

E.Tescilin Ortak Hükümleri ve Milliyet İşaretleri

Türk Uçak Siciline tescil edilen hava aracı Türk tabiiyetini kazanır, Türk milliyet ve tescil işaretlerini (TC-…) taşımak zorundadır. Sicile kayıtlı bir araç, silinmedikçe başka bir devletin siciline tescil edilemez (TSHK m. 58).

Uçak sicilinde alacaklı haklarına ilişkin ipotek, haciz ve buna benzer şerh ve kayıtlar bulunmaması şartıyla sicile kayıtlı bir Türk sivil hava aracı, Ulaştırma Bakanlığınca, Genelkurmay Başkanlığı ile Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle yabancı gerçek veya tüzel kişilere veya 49 uncu maddede yazılı niteliklere sahip olmayan kişilere, yalnız bunlar adına işletmek üzere bırakılabilir. Bu takdirde hava aracının Türk uçak sicilindeki kaydı silinir.

V. UÇAK SİCİLİNDEN TERKİN İŞLEMLERİ

Türk Uçak Sicilindeki bir kaydın terkin edilmesi (silinmesi) “Talep Üzerine Terkin” ve “Re’sen Terkin” olmak üzere iki ana usulle gerçekleşir.

A.Talep Üzerine Terkin ve İpotek Hakkının Korunması

Bir Türk sivil hava aracının fiilen veya itibari olarak harabiyeti (tamire değmez hale gelmesi) veya tam ziyaa (yok olması/kaybolması) uğraması durumunda, malikin başvurusu üzerine sicil kaydı silinir ve tescil belgesi iptal edilir (TSHK m. 62).

Üzerinde ipotek bulunan bir hava aracı terkinedilmeden önce durum, sicilde kayıtlı ipotek alacaklılarına re’sen tebliğ edilir (adresi bilinmeyenlere ilanen tebliğ yapılır). İpotek alacaklılarına itirazlarını sunmaları için 30 günlük süre verilir. İtiraz edilmezse veya yapılan itirazın haksız olduğuna mahkemece karar verilirse kayıt terkin edilir. Aksi halde, ipotekli alacaklıların haklarının saklı tutulduğuna dair şerh verilerek terkin işlemi gerçekleştirilir (TSHK m. 63).

B.Re’sen Terkin Halleri

TSHK m. 61 uyarınca, aşağıdaki hallerin varlığı halinde Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (SHGM) malikin talebini aramaksızın kaydı re’sen siler:

Türk Sivil Hava Aracı Niteliğinin Kaybı: Hava aracının TSHK m. 49 gereğince Türk sivil hava aracı sayılması için gereken şartların ortadan kalkması veya aracın bu niteliklere sahip olmayan yabancı bir kişinin mülkiyetine geçmesi.
Yabancı Sicile Tescil / Çifte Tescil: Hava aracının yabancı bir devlet siciline tescil edilmesi veya Türk siciline kaydolduğu halde yabancı sicildeki eski kaydının terkin edilmediğinin anlaşılması.
Geçici Tescil Süresinin Dolması: TSHK m. 55 kapsamındaki geçici tescil işlemlerinde, öngörülen işletme süresinin sona ermesi.

VI.SONUÇ

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu uyarınca hava araçları, her ne kadar menkul mal hükümlerine tabi tutulsa da özel tescil rejimine bağlı kılınarak “sicile kayıtlı taşınır” statüsüne oturtulmuştur. Bu hukuki rejim kapsamında yapılan uçak satış sözleşmeleri yazılı geçerlilik şekline tabi olup; tescilin hukuki niteliği taraflar arasındaki borçlandırıcı ve tasarrufi ilişkide açıklayıcı (bildirici) iken, hakkın üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi ve hukuk aleminde bağlayıcılık kazanması bakımından kurucu (ihdasi) nitelik taşımaktadır.

Satışın kapsamı belirlenirken hava aracının bütünleyici parçaları (gövde, kanat, sistemler vb.) zorunlu olarak uçağın hukuki kaderine tabi olurken; eklenti niteliğindeki teknik uçuş defterleri, sertifikalar ve özel donanımlar sözleşmede aksi açıkça kararlaştırılmadıkça satış kapsamına dâhil kabul edilmektedir.

Öte yandan, havacılık sektörünün küresel ve yüksek sermayeli yapısı gereği TSHK m. 68/A atfıyla Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü, iç hukuk kanunlarına göre öncelikli uygulama alanına sahiptir. İrlanda/Dublin merkezli Uluslararası Sicil (International Registry) tescili, IDERA mekanizmaları ve koşullu satış yapıları; alıcı, satıcı ve finansörlerin mülkiyet ve teminat haklarının uluslararası ölçekte mutlak şekilde korunmasını temin etmektedir.

Sonuç olarak, Türk Uçak Sicili’ne yapılan tescil, geçici tescil ve terkin işlemleri; kamu güvenliği, sicilin aleniyeti ve iyiniyetin korunması ilkeleri doğrultusunda Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) gözetiminde yürütülmekte olup, uçak alım-satım süreçlerinin hem Türk iç hukuku hem de taraf olunan uluslararası antlaşmalar ekseninde bütüncül ve disiplinli bir yaklaşımla yapılandırılmasını zorunlu kılmaktadır.

Kaynakça

[1] Ayrıntılı Bilgi için bkz: Nuray Ekşi, “Taşınır Donanım Üzerindeki Uluslararası Teminatlar Hakkında Cape Town Konvansiyonu ve Bu Konvansiyona Ek Protokoller”, İstanbul Hukuk Mecmuası, 78 (3), 1387-1412.

[2] Ekrem Kurt, “Sivil Hava Aracı Mülkiyetinin Kazanılması, Devri ve Sona Ermesi”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XXI, Y. 2017, S. 2, s. 63.

[3] Serdar Hızır ve Alisher Turaev, “Türk Hukuku’nda Hava Araçları Üzerinde İpotek Tesis Edilmesi”, AÜHFD, Yıl 2008, C.57, S.3, s. 381. Ayrıca bkz: Kurt, s. 47-48, 58.