I.GİRİŞ

Havacılık ve taşımacılık sektöründe sunulan hizmetlerin en belirleyici iki temel niteliğini; sabit kapasite ve hizmetin zamana son derece duyarlı, kullanılması anında tüketilen yapısı oluşturmaktadır. Bir uçuş seferinde satılmayan veya yolcunun son anda gelmemesi (no-show) nedeniyle boş kalan bir koltuğun sunduğu kapasite, uçağın kapıları kapanıp havalandığı andan itibaren telafisi mümkün olmayacak şekilde yok olmaktadır. Havayolu taşıyıcıları, yolcuların son dakika iptalleri ya da uçuşa katılmamaları neticesinde karşılaşacakları âtıl kapasite riskini ve mali kayıpları en aza indirebilmek amacıyla “kapasite fazlası satış” (overbooking) politikasına başvurmaktadır [1]. Kapasite fazlası satış; operasyonel aksaklıklardan doğan masum veya ihmali hatalar neticesinde gerçekleşebileceği gibi, taşıyıcıların doluluk oranını ve kârlılığı artırmak üzere aldıkları bilinçli bir ticari yönetim kararı şeklinde de uygulanabilmektedir. Overbooking, yalnızca bilinçli ticari tercihlerden değil; uçağın teknik gerekçelerle daha küçük bir tiple değiştirilmesi veya bağlantılı uçuş aksamaları gibi operasyonel nedenlerden de kaynaklanabilmektedir [2].

Sektör açısından ticari bir risk yönetimi ve gelir artırma yöntemi olarak savunulan bu uygulama, onaylanmış rezervasyonu (confirmed reservation) bulunan yolcu sayısının uçaktaki koltuk kapasitesini aşması durumunda ciddi hukuki uyuşmazlıkları beraberinde getirmektedir. Geçerli bir bilete ve rezervasyona sahip bir yolcunun uçağa kabul edilmemesi (bumping); taşıyıcı açısından sözleşmeye aykırılık (breach of contract), aldatıcı ve yanıltıcı ticari uygulama (deceptive and misleading conduct) ve hatta rezervasyonun kesin olduğu yönünde yolcuda güven oluşturulup risklerin gizlendiği hallerde aldatıcı/hileli beyan (fraudulent misrepresentation) sorumluluğunu gündeme getirebilmektedir. Nitekim konuya ilişkin emsal kararlarda (örneğin Nader v. Allegheney Airlines ve British Airways Board v. Taylor), taşıyıcıların overbooking uygulamasını yolculardan gizleyerek onaylı rezervasyonu olan kişileri uçuşa kabul etmemesi, haksız fiil ve tazminat sorumluluğu çerçevesinde cezalandırıcı tazminatlara (punitive damages) konu edilmiştir [3].

Kapasite fazlası satış nedeniyle yolcunun iradesi dışında uçuşa kabul edilmemesi, uluslararası ve bölgesel mevzuatlarda “uçağa kabul edilmeme” (denied boarding) kavramı kapsamında düzenlenmektedir [4]. 261/2004 sayılı AB Tüzüğü ve ilgili içtihatlar ışığında uçağa kabul edilmeme; yalnızca fiziksel aşırı bilet satışını değil, taşıyıcının operasyonel nedenlerle binişi reddetmesini ve hatta yolcuya uçağa alınmayacağının önceden bildirildiği “önceden bildirimli biniş reddi” (pre-emptive denied boarding) hallerini de içermektedir. Buna karşılık; sağlık, emniyet, güvenlik veya seyahat belgelerinin yetersizliği gibi makul gerekçelere dayanan ret durumları uçağa kabul edilmeme kapsamında değerlendirilmemektedir [5].

Havayolu taşıyıcıları, hazırladıkları genel işlem şartları veya bilet sözleşmesi klozları aracılığıyla uçağa kabul etmeme durumundan doğan sorumluluklarını tek taraflı olarak kaldıramaz veya sınırlandıramazlar. Tüketicinin korunması mevzuatı ve havayolu düzenlemeleri uyarınca taşıyıcıların, yolcuları bu riskler hususunda açıkça bilgilendirmeleri ve overbooking durumunda “Uçağa Kabul Edilmeme Tazminat Sistemleri” (Denied Boarding Compensation Schemes) doğrultusunda hareket etmeleri gerekmektedir. Bu çerçevede yolculara, finansal tazminat (compensation) hakkının yanı sıra; bilet ücretinin iadesi veya güzergâh değişikliği (reimbursement / re-routing) ve süreç boyunca gerekli bakım/yardım hizmetlerinin (care) sağlanması gibi emredici haklar tanınmıştır [6].

Bu çalışmada; kapasite fazlası satış (overbooking) uygulamasının hukuki niteliği, havayolu şirketlerinin ticari risk yönetimi zorunlulukları ile tüketicinin korunması ilkeleri arasındaki denge ve overbooking neticesinde gerçekleşen “uçağa kabul edilmeme” durumunda yolcuların yararlanabileceği hukuki koruma mekanizmaları ile tazminat hakları detaylı bir şekilde incelenecektir.

II. SHY-YOLCU ÇERÇEVESİNDE OVERBOOKING VE UÇAĞA KABUL EDİLMEME DURUMUNDA YOLCU HAKLARI

Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan ve 1 Ocak 2012 tarihinde yürürlüğe giren Havayolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik (SHY-YOLCU) [7], Türk sivil havacılık hukukunda yolcu haklarının korunmasına ilişkin temel çerçeveyi oluşturmaktadır. Avrupa Birliği’nin (EC) 261/2004 sayılı Tüzüğü’ne paralel olarak kaleme alınan Yönetmelik; Türk menşeli hava taşıma işletmelerinin Türkiye’deki havaalanlarına veya havaalanlarından gerçekleştirdikleri uçuşlar ile yabancı menşeli işletmelerin Türkiye’den icra ettikleri tüm tarifeli ve tarifesiz uçuşları kapsar. SHY-YOLCU, özellikle aşırı bilet satışı (overbooking) veya operasyonel nedenlerle yolcuların iradeleri dışında uçağa kabul edilmediği (denied boarding), uçuşların iptal edildiği ya da tehir edildiği durumlarda taşıyıcıların uymakla yükümlü olduğu asgari standartları ve yolculara tanınan tazminat ile bakım/yardım haklarını emredici nitelikte düzenlemektedir.

A. UYGULAMA KAPSAMI, KAVRAMSAL ÇERÇEVE VE KOŞULLAR

1. SHY-YOLCU’nun Kapsamı ve Overbooking Haklarından Yararlanma Şartları (m. 2)

Overbooking (aşırı bilet satışı) nedeniyle uçağa kabul edilmeyen bir yolcunun SHY-YOLCU kapsamında tazminat, bilet iadesi/güzergah değişikliği ve bakım-yardım haklarını talep edebilmesi için öncelikle söz konusu uçuşun ve yolcunun Yönetmelik’in 2. maddesinde aranan uygulama kapsamı şartlarını taşıması gerekmektedir. Bu çerçevede, overbooking mağduriyetine ilişkin hukuki korumadan yararlanabilmenin temel koşulları şunlardır:

a.Uçuş ve Taşıyıcı Bakımından Kapsam

SHY-YOLCU hükümleri uyarınca overbooking hallerinin Yönetmelik kapsamında değerlendirilebilmesi için uçuşun coğrafi sınır ve taşıyıcı menşei bakımından aşağıdaki kategorilerden birine girmesi gerekir:

(1). Yurtiçi Uçuşlar

Türkiye sınırları içerisindeki havalimanları arasında icra edilen (Türkiye içi) tüm tarifeli ve tarifesiz uçuşlar doğrudan ve tam olarak Yönetmelik kapsamındadır.

(2). Türkiye Kalkışlı Uluslararası Uçuşlar

Türkiye’deki havalimanlarından yurt dışına gerçekleştirilen, Türk veya yabancı menşeli tüm hava taşıma işletmelerinin tarifeli ve tarifesiz uçuşları kapsama dâhildir.

(3). Türkiye Varışlı Uluslararası Uçuşlar

Yurt dışındaki bir havalimanından Türkiye’ye yapılan uçuşlarda ise kapsama girme koşulu taşıyıcının menşeine bağlanmış olup, yalnızca Türk menşeli hava taşıma işletmelerinin icra ettiği tarifeli ve tarifesiz uçuşlar Yönetmelik kapsamında değerlendirilir.

**b. Yolcu Bakımından Onaylanmış Rezervasyon Bulunması (*Confirmed Reservation***)

Aşırı bilet satışı vakasında yolcunun taşıyıcıya karşı tazminat ve yardım haklarını ileri sürebilmesi, taşıyıcının ticari risk alanına giren overbooking durumu ile yolcunun kendi edimlerini yerine getirmesi arasındaki illiyet bağına dayanır. Yolcunun overbooking tazminatına hak kazanabilmesi için ilgili uçuşta geçerli bir bilete ve havayolu sisteminde onaylanmış bir rezervasyona sahip olması şarttır. Onaylanmış rezervasyonu bulunmayan (örneğin yedek/bekleme listesindeki – standby) yolcular overbooking gerekçesiyle SHY-YOLCU haklarını talep edemezler.

2.”Uçağa Kabul Edilmeme” Kavramı ve Haklı Gerekçe Ayrımı (m. 4/1-n)

SHY-YOLCU Madde 4/1-n uyarınca “uçağa kabul edilmeme” (denied boarding); onaylanmış rezervasyonu ve geçerli bir bileti bulunan yolcunun, öngörülen zaman diliminde check-in ve biniş işlemlerini tamamlamış olmasına rağmen uçağa alınmaması durumunu ifade eder. Ancak mevzuat, her uçağa kabul etmeme fiilini hukuka aykırı bir eylem olarak nitelendirmemiş; binişin reddini “haklı/makul gerekçelere dayanan kabul etmeme” ve “hukuka aykırı (irade dışı) uçağa kabul edilmeme” şeklinde iki temel hukuki kategoriye ayırmıştır.

a. Haklı ve Makul Gerekçelerle Binişin Reddedilmesi

Yönetmelik uyarınca taşıyıcının yolcuyu uçağa kabul etmeme konusunda kanuni yetkiye sahip olduğu durumlar şunlardır:

(1). Sağlık Gerekçeleri

Yolcunun uçuş sırasında kendi sağlığını tehlikeye atacak düzeyde ağır bir rahatsızlığının bulunması veya diğer yolcular ile mürettebat için bulaşıcı hastalık riski taşıması.

**(2). Emniyet ve Güvenlik (*Flight Safety & Security***)

Yolcunun alkol veya uyuşturucu madde etkisi altında olması, agresif/kural dışı (unruly passenger) davranışlar sergileyerek uçuş emniyetini tehdit etmesi, güvenlik taramalarından geçmeyi reddetmesi veya kabin düzenini bozacak nitelikte bulunması.

(3). Seyahat Belgelerindeki Yetersizlik

Yolcunun geçerli bir pasaporta, hedef veya transit ülke vizelerine sahip olmaması, seyahat belgelerindeki son geçerlilik tarihlerinin dolmuş olması veya bilet üzerindeki kimlik bilgileri ile sunduğu belgelerin uyuşmaması.

Bu tür haklı ve makul gerekçelerin varlığı halinde gerçekleşen biniş reddi, taşıyıcı açısından hukuka aykırı bir sözleşmeye aykırılık teşkil etmez. Dolayısıyla taşıyıcının yolcuya tazminat ödeme, bilet iadesi yapma veya bakım-yardım hizmeti sunma yükümlülüğü doğmaz.

b.Hukuka Aykırı (İrade Dışı) Uçağa Kabul Edilmeme

Sayılan makul gerekçelerin bulunmadığı ve yolcunun seyahat şartlarını eksiksiz yerine getirdiği hallerde gerçekleşen tüm biniş engellemeleri hukuka aykırıdır. Bu durumun ana nedenleri şunlardır:

(1). Overbooking (Aşırı Bilet Satışı)

Havayolunun ticari ve finansal kaygılarla kapasite fazlası bilet satması ve tüm yolcuların uçuşa gelmesi sonucu koltuk yetersizliği yaşanması.

(2). Operasyonel ve Teknik Nedenler

Uçağın teknik bir arıza veya tip değişikliği (downsizing) nedeniyle daha az koltuk kapasitesine sahip bir uçakla değiştirilmesi.

Bu ikinci kategoride biniş reddi, tamamen taşıyıcının ticari risk alanına ve operasyonel kararlarına dayandığından, yolcunun iradesi dışında gerçekleşmiş sayılır. Bu durumda SHY-YOLCU hükümleri uyarınca taşıyıcı derhal; mali tazminat ödeme (m. 8), bilet ücretini iade etme veya güzergah değişikliği sağlama (m. 9) ve bekleme süresince bakım-yardım hizmetlerini sunma (m. 10) yükümlülüğü altına girer.

B.ÇÖZÜM MEKANİZMASI: GÖNÜLLÜLER ÇAĞRISI VE İRADE DIŞI BİNİŞ REDDİ

SHY-YOLCU Madde 5 uyarınca, hava taşıma işletmesinin overbooking veya operasyonel gerekçelerle uçağa kabul edilmeme durumunu öngörmesi halinde izleyeceği kademeli bir çözüm mekanizması düzenlenmiştir. Bu mekanizma, öncelikle gönüllülük esasına dayanan uzlaşma sürecini, bu sürecin yetersiz kalması halinde ise taşıyıcının tek taraflı biniş reddi yetkisi ile buna bağlı emredici yükümlülüklerini kapsar:

Gönüllü Bulma Prosedürü ve Sunulacak Menfaatler (m. 5/1)

Taşıyıcı, irade dışı mağduriyetleri önlemek amacıyla öncelikle onaylanmış rezervasyonundan kendi isteğiyle feragat edecek gönüllüler (volunteers) bulmak üzere yolculara duyuru yapmakla yükümlüdür. Gönüllü olan yolcu ile taşıyıcı arasında serbestçe kararlaştırılacak özel menfaatlerin (ek ödeme, seyahat çeki, indirim kuponu vb.) yanı sıra; taşıyıcı, gönüllü olan yolcuya Madde 9 hükümleri uyarınca bilet ücretinin iadesi veya alternatif bir güzergah değişikliği (re-routing) seçeneklerini de sunmak zorundadır.

İrade Dışı Biniş Reddi ve Derhal Doğan Yükümlülükler (m. 5/2, 5/3)

Diğer yolcuların uçuşa kabul edilmesine imkân sağlayacak yeterli sayıda gönüllü çıkmaması halinde, taşıyıcı geriye kalan yolcuları kendi iradeleri dışında uçağa kabul etmeme (involuntary denied boarding) yetkisine sahip olur. Yolcuların iradeleri dışında binişlerinin reddedilmesi durumunda taşıyıcı, herhangi bir ek koşul aramaksızın derhal Madde 8 kapsamında mali tazminat ödeme, Madde 9 kapsamında geri ödeme veya güzergah değişikliği sağlama ve Madde 10 kapsamında bakım-yardım (yiyecek-içecek, konaklama, ulaşım ve iletişim) hizmetlerini sunma yükümlülüğü altına girer.

C.İRADE DIŞI UÇAĞA KABUL EDİLMEYEN YOLCULARIN TEMEL HAKLARI

Tazminat Hakkı ve Hesaplama Esasları (m. 8)

Overbooking veya operasyonel nedenlerle iradesi dışında uçağa kabul edilmeyen yolculara SHY-YOLCU Madde 8 uyarınca maktu bir tazminat ödenmesi emredilmiştir. Ödenecek tazminat miktarları, uçuşun iç hat veya dış hat oluşuna ve katetmesi gereken mesafeye göre derecelendirilmiştir. Bu kapsamda iç hat uçuşlarında mağdur olan yolculara 100 Avro karşılığı Türk Lirası tutarında sabit bir tazminat hakkı tanınırken; dış hat uçuşlarında Büyük Çember Yöntemi (Great Circle Method) kullanılarak yapılan mesafe hesaplamasına göre 1.500 kilometreye kadar olan uçuşlar için 250 Avro, 1.500 ile 3.500-kilometre arasındaki uçuşlar için 400 Avro ve 3.500 kilometreden daha uzun uçuşlar için 600 Avro tutarında tazminat basamakları öngörülmüştür. Ödemelerde tazminatın ödendiği güne ait Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) döviz satış kuru esas alınır.

Bununla birlikte Yönetmelik, taşıyıcının yolcuya alternatif bir güzergah veya uçuş imkânı sunması durumunda mali yükünü hafifletmek amacıyla tazminat miktarında %50 oranında indirim yapılmasını düzenlemiştir (m. 8/3). Yolcuya teklif edilen alternatif uçuşun son varış noktasına ulaşım zamanı; 1.500 km’ye kadar olan uçuşlarda 2 saati, 1.500-3.500 km arası uçuşlarda 3 saati ve 3.500 km’den uzun uçuşlarda 4 saati aşmadığı takdirde, hava taşıma işletmesi ödemekle yükümlü olduğu maktu tazminatı %50 oranında düşürebilir.

Tazminatın ödeme usulü ve yöntemleri de Madde 8/4 altında emredici kurallara bağlanmıştır. Kanuni kural olarak tazminatın nakit, elektronik banka havalesi, banka ödeme emri veya banka çekiyle ödenmesi gerekmektedir. Taşıyıcının tazminatı seyahat fişi veya benzeri hizmetler şeklinde ödeyebilmesi ise ancak yolcunun bu hususta açık ve imzalı bir mutabakatının bulunması şartına bağlı tutulmuştur.

Geri Ödeme veya Güzergah Değişikliği (Aktarma) Hakkı (m. 9)

Uçağa kabul edilmeyen yolculara, tazminat hakkının yanı sıra seyahatlerinin geleceğine ilişkin karar verme yetkisi tanıyan seçimlik haklar SHY-YOLCU Madde 9 çerçevesinde emredici kurallara bağlanmıştır. Bu kapsamda hava taşıma işletmesi, yolcuya ilk seçenek olarak; seyahatin gerçekleştirilmeyen bölüm veya bölümleri ile seyahat amacının ortadan kalkması halinde gerçekleştirilen kısımlar için bilet ücretinin tamamının en geç 7 gün içinde iade edilmesini ve yolcunun seyahatin ilk başlangıç noktasına en kısa sürede dönmesini sağlayacak ücretsiz bir dönüş uçuşunun temin edilmesini sunmakla yükümlüdür (m. 9/1-a). Bilet ücretinin iadesini tercih etmeyen yolcular için ise iki alternatif güzergah değişikliği (re-routing) imkânı öngörülmüştür: Yolcu, benzer taşıma şartları altında en erken fırsatta son varış yerine aktarılmasını (m. 9/1-b) ya da uçaktaki boş koltuk durumuna bağlı olarak kendi uygun göreceği daha sonraki bir tarihte son varış yerine ulaştırılmasını (m. 9/1-c) talep edebilir. Güzergah değişikliği sürecinde uçuşun aynı şehir veya bölgeye hizmet veren farklı bir havalimanına yönlendirilmesi halinde ise taşıyıcı işletme, yolcunun o alternatif havalimanından asıl biletinde yer alan havalimanına veya kabul ettiği yakın bir noktaya transfer edilmesine ait masrafları karşılamak zorundadır (m. 9/3).

Hizmet (Bakım ve Yardım) Hakkı (m. 10):

Uçağa kabul edilmeyen yolcuların bekleme süresince mağduriyetlerini en aza indirmek amacıyla SHY-YOLCU Madde 10 kapsamında bedelsiz bakım ve yardım hizmetleri teminat altına alınmıştır. Bu çerçevede hava taşıma işletmesi, gecikmenin süresine bağlı olarak kademeli bir ikram düzeni sunmakla yükümlüdür: 2 ile 3 saat arasındaki bekleme sürelerinde makul ölçüde sıcak ve soğuk içecekler; 3 ile 5 saat arasındaki bekleme sürelerinde içeceklerin yanı sıra günün zamanına göre kahvaltı veya yemek; 5 saat ve üzerindeki beklemelerde ise bu ikramlara ek olarak ilave sıcak/soğuk içecekler ile hafif ara yemeği yolculara ücretsiz olarak sağlanır (m. 10/1-a). Bekleme sürecinin bir veya daha fazla gece konaklamayı gerekli kıldığı ya da yolcu için ilave bir konaklamanın doğduğu hallerde ise taşıyıcı işletme, otelde veya uygun bir tesiste konaklama imkânı sunmak ve havalimanı ile konaklama yeri arasındaki transfer masraflarını karşılamak zorundadır (m. 10/1-b, c). Tüm bu hizmetlere ilave olarak, süre kısıtlaması olmaksızın yolculara iki telefon görüşmesi yapma, faks mesajı veya e-posta hizmetinden ücretsiz yararlanma imkânının tanınması da taşıyıcı bakımından emredici bir yükümlülüktür (m. 10/2).

Özel Durumlar, Sorumluluk Rejimi ve Koruyucu Hükümler

a.Hareket Kabiliyeti Kısıtlı Yolcular ve Özel İhtiyaç Sahipleri (m. 10/3, m. 12)

SHY-YOLCU, hassas yolcu gruplarının korunmasına özel bir önem atfederek taşıyıcılara bu kişilere yönelik öncelikli ve ivedi hizmet sunma yükümlülüğü yüklemiştir. Yönetmeliğin 12. maddesi uyarınca hava taşıma işletmeleri; hareket kabiliyeti kısıtlı kişiler ve refakatçileri, sertifikalandırılmış rehber köpekler ile tek başına seyahat eden çocukların taşınmasına öncelik tanımak zorundadır. Uçağa kabul edilmeme, iptal veya her türlü tehir durumunda söz konusu yolcular ile refakatçilerinin Madde 10’da düzenlenen bakım-yardım hizmetlerinden en kısa zamanda yararlandırılması esastır (m. 10/3, m. 12/2).

b.Alt Hizmet Sınıfına Yerleştirme (Downgrading) Halleri (m. 11)

Taşıyıcının operasyonel zorunluluklar veya overbooking sebebiyle yolcuyu biletinin satın alındığı hizmet sınıfından daha üst bir sınıfa yerleştirmesi durumunda ilave ücret talep etmesi yasaklanmıştır (m. 11/1). Buna karşılık, yolcunun iradesi dışında bilet sınıfından daha alt bir hizmet sınıfına yerleştirilmesi (downgrading) halinde, satın alma tarihindeki bilet ücretleri arasındaki farkın iadesine ek olarak mesafe dilimlerine dayalı özel bir tazminat rejimi öngörülmüştür. Bu kapsamda taşıyıcı; 1.500 km ve daha kısa uçuşlarda bilet ücretinin %30’unu, 1.500 ile 3.500 km arasındaki uçuşlarda bilet ücretinin %50’sini ve 3.500 km’den uzun uçuşlarda bilet ücretinin %75’ini 7 gün içerisinde nakit veya banka havalesi yöntemiyle (veya yolcunun imzalı onayıyla seyahat fişi şeklinde) ödemekle yükümlüdür (m. 11/2).

c.Taşıyıcının Bilgilendirme Yükümlülüğü ve Sorumluluk Sınırlama Yasağı (m. 15, m. 16)

Yolcuların hak arama özgürlüğünü teminat altına almak adına Yönetmelik, taşıyıcılara şeffaf bir bilgilendirme ödevi yüklemiş ve sözleşmesel feragat sınırlandırmalarını geçersiz saymıştır. Taşımacılar, check-in kontuarlarında yolcuların görebileceği şekilde Türkçe ve İngilizce bildirim panoları bulundurmak ve binişi reddedilen yolculara haklarını içeren yazılı metinler sunmak zorundadır (m. 15). Öte yandan Madde 16 uyarınca, SHY-YOLCU ile yolculara tanınan haklar taşıma sözleşmeleriyle sınırlandırılamaz veya muafiyete konu edilemez; taşıyıcı tarafından hakları eksik bildirildiği için Yönetmelik’te öngörülenden daha düşük bir tazminatı kabul etmiş olan yolcuların dahi aradaki farkı yetkili merciler nezdinde talep etme hakları saklıdır.

d.Diğer Kanun Yollarına Başvuru ve Tazminatın Mahsubu (m. 13, m. 19)

SHY-YOLCU kapsamında öngörülen maktu tazminatlar ve yardım hakları, yolcunun genel hükümler çerçevesinde doğabilecek diğer hukuki tazminat talep haklarını ortadan kaldırmaz (m. 13/1, m. 19). Yolcular, overbooking veya uçağa kabul edilmeme sebebiyle uğradıkları maddi ve manevi zararlar için genel hukuki yollara başvurarak ek tazminat talep edebilirler; ancak Yönetmelik uyarınca ödenmiş olan maktu tazminatlar, genel hükümlere göre hükmedilecek nihai tazminat tutarından mahsup edilir (m. 13/1). Buna karşılık, rezervasyonundan kendi isteğiyle feragat eden gönüllü yolcular bakımından bu ek tazminat talep hakkı kural olarak uygulanmaz (m. 13/2).

III. SONUÇ

Kapasite fazlası bilet satışı (overbooking), havayolu işletmelerinin uçak doluluk oranlarını azami seviyeye çıkarmak ve boş koltuk riskini minimize etmek amacıyla başvurduğu yaygın bir ticari yöntemdir. Ancak taşıyıcıların bu finansal optimizasyon arayışı, yolcuların seyahat özgürlüğü ve hukuki güvenliğinin önüne geçemez. Türk mevzuatında AB’nin (EC) 261/2004 sayılı Tüzüğü ile paralellik arz edecek şekilde ihdas edilen SHY-YOLCU Yönetmeliği, aşırı bilet satışı nedeniyle iradesi dışında uçağa kabul edilmeyen yolcular bakımından emredici ve koruyucu bir hukuki kalkan işlevi görmektedir.

Yönetmelik; onaylanmış rezervasyonu bulunan ve zamanında check-in yaptıran yolcular için öncelikle gönüllülük esasına dayanan bir uzlaşma mekanizması öngörmüş, bu mekanizmanın yetersiz kaldığı durumlarda ise maktu tazminat ödenmesi, bilet ücreti iadesi veya güzergah değişikliği yapılması ve bakım-yardım hizmetlerinin sunulmasını taşıyıcı bakımından kaçınılmaz yükümlülükler olarak düzenlemiştir. Havayolu şirketlerinin bilgilendirme ödevine hassasiyetle uyması ve idari denetimlerin etkin şekilde yürütülmesi, bir yandan taşıyıcıların ticari risk yönetimi ihtiyacı ile yolcu hakları arasındaki dengeyi koruyacak, diğer yandan da hava taşımacılığı sektörüne duyulan hukuki güveni pekiştirecektir.

KAYNAKÇA

[1]. Atherton, T.-A., & Atherton, T. C. (1999). The legalities of overbooking, overcrowding, delay and disappointment: Lessons for the Sydney 2000 Olympics. University of New South Wales Law Journal, 22(3), 858–871.

[2]. European Parliament. (n.d.). Working Paper TRAN 105: Chapter 4 – Travel. https://www.europarl.europa.eu/workingpapers/tran/105/chap4_en.htm (Erişim tarihi: 22 Ağustos 2026).

[3]. Atherton & Atherton, 1999, s. 860

[4]. European Commission. (2024, September 25). Commission Notice – Interpretative Guidelines on Regulation (EC) No 261/2004 of the European Parliament and of the Council establishing common rules on compensation and assistance to passengers in the event of denied boarding and of cancellation or long delay of flights (C/2024/5687). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/C/2024/5687/oj (Erişim tarihi: 22 Ağustos 2026).

[5]. 2024/C 5687 Interpretative Guidelines, m. 3.1.1

[6]. 2024/C 5687 Interpretative Guidelines, m. 3.1.1, m. 3.1.2 ; Atherton & Atherton, 1999, s. 862.

[7]. Havayolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik. (2011, 3 Aralık). Resmî Gazete (Sayı: 28131). Mevzuat Bilgi Sistemi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=15549&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (Erişim tarihi: 22 Ağustos 2026).